• मङ्लबार, साउन २९, २०७५
• खोटाङ टुडे

मिनबहादुर बुढाथोकी
जवदेखि मानिसले समुहमा बसेर खेती गर्ने प्रणाली अवलम्वन ग¥यो त्यति बेलादेखि नै बालीनालीमा विभिन्न किसिमका रोग तथा किराले दुःख दिइरहेको पाईन्छ । मानव सभ्यताको उषाकालदेखि नै बालीनालीमा नानाथरिका रोग तथा किराहरुले सताउदै आईरहेको पाइन्छ । यी विभिन्न थरिका शत्रु जीवहरुलाई नास गर्न भनि मानिसले विभिन्न उपायहरु अपनाएर पनि विजय हासिल गर्न नसकेको अवस्था छ । ती शत्रु जीवलाई न्यूनिकरण गर्ने समेत धेरै खर्च भई रहेको विकाराल सत्य हामी सामु छ । सन्् १९६० को दशकमा सिमित स्रोत र साधनबाट बढिभन्दा बढि मुनाफा लिने र विश्वव्यापी कृषिका उत्पादन बढाउने उद्देश्यले पश्चिममा मुलुकबाट शुरु भएको हरित क्रान्तिले विश्वव्यापी रुपमा लियो । उन्नन बीउ, कडा रासायनिक बिषादी तथा रासायनिक मलको उच्चतम लगातार प्रयोगमा केही बर्षको अन्तरालमा रोग किराको झन व्याप्तता, जनधनको क्षति तथा वातावरणीय ह्रास आई हरित क्रान्तिको विकल्प खोज्न विश्व समुदाय सन्् १९७० को दशकमा सहमत भयो र प्राङ्गारिक कृषि उत्पादमा जोड दिइएको पाइन्छ ।

हाम्रो देश नेपालमा भने विकसित देशले भोगेको हरित क्रान्तिको नकारात्मक प्रभावपछि यसको सकारात्मक प्रचार प्रसार भएको पाइन्छ । हरित क्रान्तिको नाममा हाम्रो देश नेपालमा सन्् १९६० को मध्यदेखि सन्् १९८० को शुरुवातमा यहाँ उन्नत बीउ बिजन, कडा बिषादी, रासायनिक मल, सिंचाइको प्रयोगमा बढवा तथा बाली सघनताले ठाउँ पाएको पाइन्छ । यो सोचलाई सघाउँन पश्चिमा देशहरुले सहयोगको नाममा आफ््नो देशमा प्रतिबन्धित भईसकेका विषादीहरु विर्सजनका लागि हाम्रो जस्तो परम्परागत कृषि प्रणाली भएको मुलुकमा पठाईरहेका छन्् । शुरुशुरुमा कडा विषदीलाई रामवाण मानिन्थ्यो । जसले एक पटक प्रयोग गर्नसाथ कठिन किराहरु मार्न सक्थ्यो भने रासायनिक मल खाद्यले पनि बढिभन्दा बढि उत्पादक दियो । फलस्वरुप यसको जताभावी रुपमा प्रयोग हुर्दै आएको रासायनिक विषादी तथा मलको कारण आज अनगिन्ती रोग किराको प्रतिरोधात्मक शक्ति बढेर गएको छ । रोग किराले बालीनालीमा क्षति अझ बढि पु¥याएको पाइन्छ ।

रासायिनक मल खाद्यको उच्चतम प्रयोगले माटोको गुणस्तरमा ह्रास आई उत्पादन बढ््नुको साटो घट््न गएको छ । वातावरणीय कुप्रभाव बढ््दै गएको कारण कृषि व्यवसाय आम्दामीमुखी नभएको कारणले कृषकहरु कृषि व्यवसायबाट पलायन हुन थालेका छन्् । रासायनिक मल तथा विषादी प्राणी माटोको संरचना बिगारने मात्र नभई सम्पूर्ण जलाचर, स्थलचर साथै वातावरणमा समेत यसको असर देखिसकेको छ । यसैले आज प्राङ्गारिक कृषिको नारा विश्वभर फैलिएको छ । हाम्रो जस्तो जैविक विविताले भरिपूर्ण देशमा प्राङ्गारिक कृषि अवलम्बन आजको बारेमा निरन्तरता आवश्यकता हो ।
सामान्यतया कुनैपनि किसिमको रासायनिक मल तथा विषादिको प्रयोग बिना खेती गर्ने प्रविधिलाई प्राङ्गारिक खेती भनिन्छ । प्राङ्गारिक खेतीको परिभाषा देश तथा विज्ञहरुले आफ््नै तरिकाले गरेको पाइन्छ । संयूक्त राज्य अमेरिकाको अध्ययन टोलीको परिभाषा अनुसार–प्राङ्गारिक खेती एउटा उत्पादन पद्दति हो । जसले कृतिम तरिकाले तयार पारिएको यौगिक, रासायनिक मलहरु, किरा मार्ने विषादीहरु, क्रमिक बृद्धिबर्दक र पशुहरुको खानामा प्रयोग गर्ने, थप्ने बस्तुहरुलाई त्याग्दछ अथवा सकेसम्म ठुला मात्रामा प्रयोगमा ल्याउदैन्् । त्यस्तै हाम्रो देश नेपाल प्राङ्गारिक कृषि उत्पादन तथा प्रशोधन प्रणालीको राष्ट्रिय प्राविधिक मापदण्ड सम्बन्धि निर्देशिका २०६४ (संशोधन २०६५) मा प्राङ्गारिक कृषिलाई यसरी परिभाषित गरेको छ–प्राङ्गारिक कृषि दिगो पर्यावरण र परिस्थितिकीय प्रणाली सुरक्षित, गुणस्तरीय तथा पोषणयूक्त खाना, प्राणी जातिको कल्याण र सामाजिक न्यायका लागि कृषि प्रणालीमा प्रयोग हुने निश्चित प्रक्रियाहरुको एकीकृत उपागमन (ब्उउचयबअज) हो ।

प्राङ्गारिक प्रविधिद्वारा उत्पादन फसलमा पनि रोग तथा बिराले आक्रमण गर्दा तिनको नियन्त्रणका लागि स्थानीय स्तरमा उपलव्ध हुने विभिन्न बनस्पतिजन्य बोटबिरुवाको प्रयोग गरी बाली संरक्षण गरिन्छ । बोटबिरुवाको खाद्य तत्वका लागि विभिन्न प्राङ्गारिक मलहरु प्रयोग गरिन्छ । मानवीय आवश्यकता पुरा गर्न सक्ने, कार्यान्वयनका सवालमा सहज आवश्यक मानवीय स्रोतको संभावना, भौतिक रचनाको जरुरी एवम्् बजारमा माग तथा उपभोक्ताको स्वास्थ्यलाई फाईदा पुग्ने बैकल्पिक विकल्पको विकास गर्नुपर्ने आजको आवश्यकता हो । यो आवश्यकतामध्ये प्राङ्गारिक कृषि एक पद्दति हो भन्दा अत्योक्ति नहोला । खाद्य आपूर्ति, खाद्यन्नको गुणस्तर, उपभोक्ताहितको साथै विश्वमा चर्चाको बिषय बनेको खाद्य सुरक्षा तथा सम्प्रभुता बिषयलाई पनि सम्वोधन गर्दै चेतनामूलक घरेलु एवम्् बाह्य पर्यटनलाई समेत प्राङ्गारिक कृषिले सघाउँन सक्दछ ।

प्राङ्गारिक खेतीमा स्थानीय जातको बालीलाई बिशेष महत्व दिइन्छ । स्थानीय स्तरमा उपलव्ध स्रोत साधनको अधिकतम प्रयोग गरिने हुँदा यस पद्दतिबाट उत्पादित हुने सबै खाद्य वस्तुहरु स्वादमा स्वादिलो हुनुका साथै स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले सुरक्षित वातावरणीय दृष्टिकोणले ज्यादै ठुलो महत्व रहेको छ । वर्तमान तथा भाबी सन्ततिका लागि आवश्यक पर्ने स्वास्थ्य आहारा, स्वास्थ्य वातावरण व्यवस्थापन, संरक्षण तथा सावधान र उत्तरदायिपूर्वक प्राकृतिक श्रोतको व्यवस्थापन गर्ने प्राङ्गारिक खेतीको ठुलो भूमिका रहन्छ । प्राङ्गारिक कृषिले पर्यावरणीय पद्दति सुमार्गमा डो¥याउँछ भने स्वदेशमा नै उपलव्ध श्रोत साधन सदुपयोग गर्ने प्रकृतिसंग समन्वय गरेर हिड््न सिकाउँछ । त्यसैले प्राङ्गारिक खेतीको जोड दिनु आजको आवश्यकता हो । हाम्रो जस्तो सिमिति श्रोत साधन भएको तथा जैविक विविधताले भरिपूर्ण मुलुकका लागि प्राङ्गारिक कृषि अवलम्बन गरेको खण्डमा कृषकहरुको आयआर्जन थप टेवा पुग्दछ किनकी प्राङ्गारिक फसलको माग आज विश्वबजारमा बढ््दो छ । रासायनिक मल तथा विषादीको स्वदेशी उत्पादन नभएकाले मल तथा बिषादी खरिद तथा आयत गर्ने अरबौं रुपैया बाहिरिदैन । आज हामी विभिन्न समाचारका माध्यमबाट सुनिरहेका छौ । नेपाल जस्ता कृषि प्रधान देशमा बर्षमा करिव ३ अर्व रुपैया बराबरको मूल्यमा चामल बाहिरी देशबाट आयत हुन्छ । बास्तविकता के हो ? समस्या कहाँ छ ? नीति निर्माण गर्ने राज्य सरकारले बेलैमा ध्यान पु¥याउनु अत्ति आवश्यकता छ । नत्र भोलीका दिनहरुमा खाद्यन्नको संकट भयावह बन्नेमा शंका छैन । वास्तविकता के हो भन्दा यहाँका कृषकहरुको आर्थिकस्तर कमजोर रहेको कारण कुनै पनि फसल लगाउन आवश्यकता पर्ने बीउ, मल, बिषादी तथा जनशक्ति लगाउन कृषकले अग्रिम ऋण लिन्छन भने फसल पाक्नासाथ उत्पादित फसल अग्रिम लिएको ऋण तिर्न तथा आफ््नो घरायसी गर्जो टार्न आफ््नो फसल बेच्न बाध्य हुन्छन्् । यहि मौका छोपी कमिसनखोरी तथा बिचौलियामार्फत स्वदेशी स्वास्थ्य उत्पादन बाहिरिन्छन्् भने यहाँको मात्र धान्न गुणस्तरहिन तथा महँगो मूल्य तिरेर आयतित कृषि फसल उपभोग गर्न हामी विवस छौ ।

राज्यले कृषकलाई निर्वाहमूखी कृषिबाट व्यवसायिक कृषिमा रुपान्तरण गर्न सक्ने वातावरणको सृर्जना गर्नुपर्दछ भने प्राङ्गारिक कृषिलाई बिशेष प्रोत्साहन दिनुपर्दछ । यहाँ रसायनिक मलको विकल्पमा हामीसंग प्रशस्त मात्रामा प्राङ्गारिक जस्तै ः गोठेमल, जैविक मल, कम्पोष्ठ मल, गड््यौले मल, हरियो मल आदि स्थानीय स्तरमा उपलव्ध छन्् । रोग तथा किरा नियन्त्रणका लागि हाम्रो वरपर प्राङ्गारिक बिषादीयुक्त झारपात तथा जडिबुटि जस्तै ः तितेपाती, बनकाइनो, निम, टिमुर, सुर्ती, बोझो, तुलसीका पात, खुर्सानी, सयपत्री फूल, प्याज, लसुन आदि प्रशस्तै मात्रामा छन्् । साथसाथै गहुँत, खरानी, बालुवा, काठको धुलो तथा विभिन्न भौतिक, यान्त्रिक तरिका प्रयोग गरी रोग किरा व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ । त्यस्तै रोग किरा अवरोधक बाली लगाउने, समयको हेरफेर गरी बाली लगाउन,े मिश्रित खेती प्रणाली, बाली चक्रको प्रयोग, खेत बारीमा सरसफाई, राम्रोसंग गहिरो खनजोत, मित्रुजीव किराहरुको संरक्षण गर्ने जस्ता प्रविधिहरु अपनाई प्राङ्गारिक उत्पादन गर्नु आजको माग हो ।

अन्त्यममा प्राङ्गारिक खेतीमार्फत कृषि कर्मको लागि प्रमुख पूर्वाधार माटोलाई सधै उर्वर र स्वास्थ्य राख्न सकिन्छ भने कृषिसंग सम्बन्धित सुक्ष्म जीवाणुहरु बढ््दछन्् । त्यस्तै प्राङ्गारिक खेतीले जल तथा वायू प्रदुषणमा पनि कमी आएर कृषकहरुको आर्थिक अवस्थामा सुधार आउने निश्चित छ । प्राङ्गारिक खेतीले बिरुवाको परागसेचन क्रियामा सहयोगी भूमिका खेल्ने मौरी, बरुलालगायत अन्य किटहरुको संरक्षण एवम्् सम्वद्र्धनमा टेवा पुग्दछ । मौरीहरुको परागसेचनले गर्दा गुणस्तरीय तथा १० देखि १५ प्रतिशतसम्म उत्पादनमा बृद्धि हुन्छ । त्यस्तै वातावरणीय सुधार आएर मानिसको स्वास्थ्यमा आमूल सुधार आउने निश्चित छ । यसरी, जसरी हामीलाई हाम्रा अग्राजहरुको स्वास्थ्य शान्त, प्राकृतिक सम्पदाहरु हामीलाई हस्तान्तरण गरेर बिदा हुनुभयो । यसरी नै हामीले हाम्रा भावि सन्ततिहरुलाई स्वास्थ्य, जल, जमिन, वायु आदि हस्तान्तरण गर्नुपर्ने नैतिक दायित्व छ । त्यसका लागि सिङ्गो मुलुकको ध्यान जगत पाल्ने कुल जनसंख्याको बहुसंख्यक जनता कृषक रहेको हाम्रो देशमा उनीहरुलाई सशक्तिकरणका माध्यमबाट निर्वाहमुखी कृषिबाट व्यवसायिक प्राङ्गारिक कृषिमा रुपान्तरण गर्न केहि कसर बाँकी राख्नु हुन्न । प्राङ्गारिक कृषिमार्फत स्वास्थ्य उर्जाशील, विवेकशील, क्षमतावान, शान्त नेपाली समाजको निर्माण गर्दै समुन्नत विश्व समाजमा समाहित हुन पाइला चाल्ने हो कि ! (लेखक ः बुढाथोकी दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका खोटाङको कृषि शाखामा कार्यरत कृषि प्राविधिक हुन ।)